At dişinin genel şekli, üç köşeli, narin ve kavisli bir piramittir.
Atın diş yapısı, atın beslenme şekline ve diyetine iyi adapte olmuş, herbivor hayvanlara özgü bir diş yapısıdır.
Atın, erkek atlardaki canin ve 1. pre-molar dişleri dışında, tüm dişleri hipsodont dişlerdir. Kesici dişler yemi tutma ve
kesme için özelleşirken, 2-4 pre-molar ve molar dişlerin ezici-öğütücü özelliği vardır. Çiğneme yüzeyleri enamel (mina) üretimiyle artarken, yumuşak ve sert dokuların varlığıyla bir törpü gibi görev yapar. Kesici dişlerin ve üst çenedeki yanak hizasındaki pre-molar dişlerin içinde semenle dolu infindubula tabakası bulunmaktadır.
Atlarda her bir çenede altı tane olmak üzere toplamda on iki tane kesici (insisiv) diş vardır. Kesici dişlere I1,I2,I3
sembolleri verilip, ön, orta ve son kesiciler diye üçe ayrılırlar. Laktal insisiv diÅŸler, kalıcı diÅŸlere göre rengi daha beyaz, boynu daha belirgin olup, daha geniÅŸ ama daha sığ bir infindubulaya sahiptir. Ayrıca süt diÅŸleri, kalıcı diÅŸler için kılavuzluk yaparak, kalıcı diÅŸlerin dile göre çıkış açısını belirler. Kesici diÅŸlerin uzunluk ortalamaları 5,5 – 7cm olup, büyüme yavaşça kenardan ortaya doÄŸrudur. Mandibulanın insisiv kemiÄŸinin insisiv bölümüne gömülmüştür.
Dişlerin gömülü bölümü olan radix clinica median hatta doğrudur. Genç hayvanlarda dişin, dişeti dışında kalan kısmı olan taç (corona clinica) kısmında kesici dişler birbirine çok yakın konumlanmaktadır. Dişler çenenin kapanmasıyla dorsoventral ve lateral bakışda yarım daire şeklinde, çiğneme yüzünden de bakıldığında
dizilişlerinin nizami olduğu görülür. Kesici dişlerin, dişeti altında kalan kısmı ise sıkıca kavislenmiştir. Çünkü genç
atta üst ve alt çenedeki kesici dişleri birbirine dik gelmekte ve dişler arasındaki açı nerdeyse 180° olmaktadır. At
yaşlanıp kesici dişler aşındıktan sonra dişler arasındaki açı daralmaya başlar. Yine kesici dişlerin çiğneme yüzeylerine dorsoventral bakıda düzleşme görülür. At dişinin genel şekli, üç köşeli, narin ve kavisli bir piramittir. Piramidin tabanında genç hayvanlarda dişin, dişeti dışında kalan kısmının, apex ve proximal kısmı yavaşça köşeden köşeye düzleşirken, rostracaudale doğru yassılaşır. Piramidin gövdesinde distal çapraz kesitler oval, proximale doğru daha üçgenimsidir. Bu nedenle kesici dişler yavaşça yuvalarından çıkarken, dişlerin çiğneme yüzeyleri karşıtlarıyla tamamen temas etmeye başlar. İlk önce, genç hayvanlarda oval şekilde olup, yuvarlanmaya, sonrasında üçgenimsi bir şekil alıp at yaşlandığında da, uzanmasına oval bir şekil görülür. Bu durum atların yaş tayini hakkında değerli bir bilgidir. Her kesici dişin ortasında yerleşmiş infindubulum vardır. İnfindubula üst çene kesicilerinde 12 mm civarında bir derinliğe sahipken, alt çenede bu derinlik 6 mm civarındadır.
Diş aşınmaya başlamadan önce infindubulumun enameli external enamel ile devam eder. Çiğneme yüzeyinde annular yuva ortaya çıkar. Diş aşınmaya başladığında bağlantı kesilir ve iki tane annular crest meydana gelir. İkisi de
birbirinden bağımsızdır. Sarımsı dentinden, birbirinden ayrı iki yuvarlak katman oluÅŸur. Ä°ki enamel crest (cristae enameli) tamamen görülür hal aldığında atın kesici diÅŸleri düzleÅŸtiÄŸi söylenir. Ä°nfindubulumda sement katmanından bir hat oluÅŸtuÄŸunda, lumen yem artıklarıyla dolarak, siyah bir görüntü verir. Ä°nfindubulumun bu siyah kavitesi arpacık çukuru olarak bilinir. DiÅŸler aşınmaya baÅŸladıkça (senede 2 mm) arpacık çukuru daralır ve sonunda kaybolur. Ä°nfindubulumu tabanında enamel kaybolup, diÅŸ yıldızı ortaya çıkar. DiÅŸ yıldızı daha koyu renkte olup ikincil dentinden oluÅŸmuÅŸtur. Kesici diÅŸlerdeki infindubula boÅŸluÄŸu atlarda yaÅŸ tayini için ayırıcıdır. Canin diÅŸler yalnızca aygırlarda oluÅŸurken bazen diÅŸilerde de rudimenter canin diÅŸlere rastlanılabilir. Canin diÅŸleri laktal dentisyon göstermeyip, permanent olarak 2 altta, 2 tanede üstte olmak üzere 4 tanedir. Canin diÅŸler brakidont tip diÅŸlerden olup 5 yaşında kendi interdental aralıklarından çıkmaktadırlar. Ãœst canin diÅŸleri alttakilerden daha geride hizalandığı için aralarında çiÄŸneme alanı oluÅŸmaz. Tam geliÅŸmiÅŸ bir canin diÅŸi 4 – 5 cm uzunluÄŸa eriÅŸip kökleri de sıkıca kavislenmiÅŸtir. Canin diÅŸleri genellikle diÅŸi atlarda yoktur veya rudimenterdir. Fakat bazı ırkların diÅŸilerinde yüksek insidansla canin diÅŸleri çıktığı raporlanmıştır.
Atlarda altı tane üstte altı tanede altta olmak üzere her bir yönde toplam 12 tane yanak dişi vardır. Üç tanesi pre-molar ve üç tanesi de molardır. Birbirlerine çok yakın konumlanmış kavisli iki sıra şeklindedir. Üst çenedeki sıra maxillanın tuberositasının diastemasında alttaki sırada ramus mandibulada yer alır. Laktal premolar dişler, pre-molar kalıcı dişlere fiziki olarak benzemezler. Dişin taç kısmı ile boyun arası ve kökü kalıcı dişler gibi değildir. Süt dişlerinin düşme zamanı geldiğinde, oral kavitede çıkan kalıcı dişlerin baskısıyla süt dişleri düşer.
Atın yanak hizasındaki ilk ve sonuncu dişleri üçgenimsi, diğerleri dikdörtgenimsidir. Maxillar yanak dişleri daha geniş ve daha ovalimsiyken, mandibular dişler daha dar ve dikdörtgenimsidir. Bu dişlerin eksternal enamel
tabakaları genişçedir ve doÄŸaları gereÄŸi bu diÅŸler lofodont olarak sınıflandırılır. Kalıcı yanak diÅŸlerinin çıkma zamanı, diÅŸin alveolüne gömülü olan uzun taç kısmı ortaya çıkar. Yanak diÅŸlerinin taç kısmının yıllık uzaması 2-3 mm’dir. DiÅŸlerin longitidual uzamaları 6-7 yaÅŸlı atlarda tamamlanmış olur. DiÅŸler 8 – 10,5 cm’lik bir uzunluÄŸa eriÅŸirler. DiÅŸeti dışında kalan kısımlarının uzunlukları 1,5-2 cm civarındadır. Ãœst yanak diÅŸleri çapraz kesitte nerdeyse yuvarlaktır. Alt çenedekiler ise dikdörtgene benzemektedir. Ãœst yanak diÅŸlerinin her birinde iki infindubula vardır. Bu diÅŸler aşınmadan önce infindubular duvar eksternal enamelin uzantısı olarak oluÅŸur. ÇiÄŸneme yüzeyinde enamel oyukları görülür. Aşınmayla birlikte bu baÄŸlantı kaybolur, klasik derin oyuklu lofodontal diÅŸ çiÄŸneme yüzeyi görülür.
Hipsodont dişlerin çıktığı anda gerçek kökleri yoktur. Kökler sonradan oluşur. Tam gelişmiş (longitidual büyüme kesilmiş) üst çene yanak dişlerinin kısa ve kalın üç kökü vardır.(dörtte olabilmektedir) Alt çene yanak dişlerinde, derin longitidual oyuklar dizilmiştir. Fakat gerçek bir infindubula yoktur. Alt çene yanak dişlerinin iki kısa kökü vardır. (Son molar dişin üç kökü vardır) Yanak hizasında altı diş çiğneme yüzeyleriyle ilkinden sonuncusuna kadar beraber sıkıca basınç uygulayıp tek bir ünite gibi çalışırlar.
Atlarda bazen rudimenter P1 diÅŸi görülmektedir. Bu diÅŸ “kurt diÅŸi” olarak bilinir. Hayvan gençken düşer ve bir daha yerine çıkmaz. Kurt diÅŸi aynı zamanda alt çene de vardır fakat diÅŸ çıkmaz.
At Bilimleri Dergisi Ä°mtiyaz Sahibi.
YORUMLAR