At dişinin genel şekli, üç köşeli, narin ve kavisli bir piramittir.
Atın diş yapısı, atın beslenme şekline ve diyetine iyi adapte olmuş, herbivor hayvanlara özgü bir diş yapısıdır.
Atın, erkek atlardaki canin ve 1. pre-molar dişleri dışında, tüm dişleri hipsodont dişlerdir. Kesici dişler yemi tutma ve
kesme için özelleşirken, 2-4 pre-molar ve molar dişlerin ezici-öğütücü özelliği vardır. Çiğneme yüzeyleri enamel (mina) üretimiyle artarken, yumuşak ve sert dokuların varlığıyla bir törpü gibi görev yapar. Kesici dişlerin ve üst çenedeki yanak hizasındaki pre-molar dişlerin içinde semenle dolu infindubula tabakası bulunmaktadır.
Atlarda her bir çenede altı tane olmak üzere toplamda on iki tane kesici (insisiv) diş vardır. Kesici dişlere I1,I2,I3
sembolleri verilip, ön, orta ve son kesiciler diye üçe ayrılırlar. Laktal insisiv dişler, kalıcı dişlere göre rengi daha beyaz, boynu daha belirgin olup, daha geniş ama daha sığ bir infindubulaya sahiptir. Ayrıca süt dişleri, kalıcı dişler için kılavuzluk yaparak, kalıcı dişlerin dile göre çıkış açısını belirler. Kesici dişlerin uzunluk ortalamaları 5,5 – 7cm olup, büyüme yavaşça kenardan ortaya doğrudur. Mandibulanın insisiv kemiğinin insisiv bölümüne gömülmüştür.
Dişlerin gömülü bölümü olan radix clinica median hatta doğrudur. Genç hayvanlarda dişin, dişeti dışında kalan kısmı olan taç (corona clinica) kısmında kesici dişler birbirine çok yakın konumlanmaktadır. Dişler çenenin kapanmasıyla dorsoventral ve lateral bakışda yarım daire şeklinde, çiğneme yüzünden de bakıldığında
dizilişlerinin nizami olduğu görülür. Kesici dişlerin, dişeti altında kalan kısmı ise sıkıca kavislenmiştir. Çünkü genç
atta üst ve alt çenedeki kesici dişleri birbirine dik gelmekte ve dişler arasındaki açı nerdeyse 180° olmaktadır. At
yaşlanıp kesici dişler aşındıktan sonra dişler arasındaki açı daralmaya başlar. Yine kesici dişlerin çiğneme yüzeylerine dorsoventral bakıda düzleşme görülür. At dişinin genel şekli, üç köşeli, narin ve kavisli bir piramittir. Piramidin tabanında genç hayvanlarda dişin, dişeti dışında kalan kısmının, apex ve proximal kısmı yavaşça köşeden köşeye düzleşirken, rostracaudale doğru yassılaşır. Piramidin gövdesinde distal çapraz kesitler oval, proximale doğru daha üçgenimsidir. Bu nedenle kesici dişler yavaşça yuvalarından çıkarken, dişlerin çiğneme yüzeyleri karşıtlarıyla tamamen temas etmeye başlar. İlk önce, genç hayvanlarda oval şekilde olup, yuvarlanmaya, sonrasında üçgenimsi bir şekil alıp at yaşlandığında da, uzanmasına oval bir şekil görülür. Bu durum atların yaş tayini hakkında değerli bir bilgidir. Her kesici dişin ortasında yerleşmiş infindubulum vardır. İnfindubula üst çene kesicilerinde 12 mm civarında bir derinliğe sahipken, alt çenede bu derinlik 6 mm civarındadır.
Diş aşınmaya başlamadan önce infindubulumun enameli external enamel ile devam eder. Çiğneme yüzeyinde annular yuva ortaya çıkar. Diş aşınmaya başladığında bağlantı kesilir ve iki tane annular crest meydana gelir. İkisi de
birbirinden bağımsızdır. Sarımsı dentinden, birbirinden ayrı iki yuvarlak katman oluşur. İki enamel crest (cristae enameli) tamamen görülür hal aldığında atın kesici dişleri düzleştiği söylenir. İnfindubulumda sement katmanından bir hat oluştuğunda, lumen yem artıklarıyla dolarak, siyah bir görüntü verir. İnfindubulumun bu siyah kavitesi arpacık çukuru olarak bilinir. Dişler aşınmaya başladıkça (senede 2 mm) arpacık çukuru daralır ve sonunda kaybolur. İnfindubulumu tabanında enamel kaybolup, diş yıldızı ortaya çıkar. Diş yıldızı daha koyu renkte olup ikincil dentinden oluşmuştur. Kesici dişlerdeki infindubula boşluğu atlarda yaş tayini için ayırıcıdır. Canin dişler yalnızca aygırlarda oluşurken bazen dişilerde de rudimenter canin dişlere rastlanılabilir. Canin dişleri laktal dentisyon göstermeyip, permanent olarak 2 altta, 2 tanede üstte olmak üzere 4 tanedir. Canin dişler brakidont tip dişlerden olup 5 yaşında kendi interdental aralıklarından çıkmaktadırlar. Üst canin dişleri alttakilerden daha geride hizalandığı için aralarında çiğneme alanı oluşmaz. Tam gelişmiş bir canin dişi 4 – 5 cm uzunluğa erişip kökleri de sıkıca kavislenmiştir. Canin dişleri genellikle dişi atlarda yoktur veya rudimenterdir. Fakat bazı ırkların dişilerinde yüksek insidansla canin dişleri çıktığı raporlanmıştır.
Atlarda altı tane üstte altı tanede altta olmak üzere her bir yönde toplam 12 tane yanak dişi vardır. Üç tanesi pre-molar ve üç tanesi de molardır. Birbirlerine çok yakın konumlanmış kavisli iki sıra şeklindedir. Üst çenedeki sıra maxillanın tuberositasının diastemasında alttaki sırada ramus mandibulada yer alır. Laktal premolar dişler, pre-molar kalıcı dişlere fiziki olarak benzemezler. Dişin taç kısmı ile boyun arası ve kökü kalıcı dişler gibi değildir. Süt dişlerinin düşme zamanı geldiğinde, oral kavitede çıkan kalıcı dişlerin baskısıyla süt dişleri düşer.
Atın yanak hizasındaki ilk ve sonuncu dişleri üçgenimsi, diğerleri dikdörtgenimsidir. Maxillar yanak dişleri daha geniş ve daha ovalimsiyken, mandibular dişler daha dar ve dikdörtgenimsidir. Bu dişlerin eksternal enamel
tabakaları genişçedir ve doğaları gereği bu dişler lofodont olarak sınıflandırılır. Kalıcı yanak dişlerinin çıkma zamanı, dişin alveolüne gömülü olan uzun taç kısmı ortaya çıkar. Yanak dişlerinin taç kısmının yıllık uzaması 2-3 mm’dir. Dişlerin longitidual uzamaları 6-7 yaşlı atlarda tamamlanmış olur. Dişler 8 – 10,5 cm’lik bir uzunluğa erişirler. Dişeti dışında kalan kısımlarının uzunlukları 1,5-2 cm civarındadır. Üst yanak dişleri çapraz kesitte nerdeyse yuvarlaktır. Alt çenedekiler ise dikdörtgene benzemektedir. Üst yanak dişlerinin her birinde iki infindubula vardır. Bu dişler aşınmadan önce infindubular duvar eksternal enamelin uzantısı olarak oluşur. Çiğneme yüzeyinde enamel oyukları görülür. Aşınmayla birlikte bu bağlantı kaybolur, klasik derin oyuklu lofodontal diş çiğneme yüzeyi görülür.
Hipsodont dişlerin çıktığı anda gerçek kökleri yoktur. Kökler sonradan oluşur. Tam gelişmiş (longitidual büyüme kesilmiş) üst çene yanak dişlerinin kısa ve kalın üç kökü vardır.(dörtte olabilmektedir) Alt çene yanak dişlerinde, derin longitidual oyuklar dizilmiştir. Fakat gerçek bir infindubula yoktur. Alt çene yanak dişlerinin iki kısa kökü vardır. (Son molar dişin üç kökü vardır) Yanak hizasında altı diş çiğneme yüzeyleriyle ilkinden sonuncusuna kadar beraber sıkıca basınç uygulayıp tek bir ünite gibi çalışırlar.
Atlarda bazen rudimenter P1 dişi görülmektedir. Bu diş “kurt dişi” olarak bilinir. Hayvan gençken düşer ve bir daha yerine çıkmaz. Kurt dişi aynı zamanda alt çene de vardır fakat diş çıkmaz.
At Bilimleri Dergisi İmtiyaz Sahibi.
YORUMLAR