Türkiye’de At Kazalarının Nedenleri ve Önleme Strajeleri

Atçılık; binicilik, at yarışları, engel atlama, at terbiyesi, atlı dayanıklılık, atlı cirit, atlı okçuluk, rahvan yarışları, atlı cimnastik, hippoterapi ve rekreasyonel faaliyetler gibi çok farklı uygulama alanlarını kapsamaktadır. Atın yüksek kütlesi, hızı, ani davranış değişiklikleri ve insanın at üzerinde veya atın yakınında bulunması, bu faaliyetleri doğası gereği belirli düzeyde riskli hâle getirmektedir.

Türkiye’de 2010–2026 döneminde basına ve kurumsal kaynaklara yansıyan kazalar incelendiğinde; attan düşme, atın tökezlemesi veya devrilmesi, at-at çarpışmaları, zincirleme yarış kazaları, kontrol kaybı, taşıma kazaları ve tesis kaynaklı riskler öne çıkmaktadır. Bununla birlikte Türkiye’de bütün at kazalarını kapsayan merkezi ve standartlaştırılmış bir ulusal kaza veri tabanı bulunmadığından, basına yansıyan vakalar Türkiye’deki gerçek kaza sıklığını temsil etmez. Bu nedenle elde edilen veriler öncelikle risk analizi ve önleme politikası geliştirme amacıyla kullanılmalıdır.

Türkiye’de At Kazalarının Başlıca Nedenleri

Binicinin attan düşmesi

İncelenen vakalarda en belirgin kaza mekanizması attan düşmedir. Düşme; atın tökezlemesi, ani yön değiştirmesi, ürkmesi, şahlanması, hızlanması, durması, engeli reddetmesi, başka bir atla temas etmesi, binicinin denge kaybetmesi gibi birçok nedenle meydana gelebilmektedir. Özellikle yarış ortamında yüksek hız nedeniyle düşmenin sonucu çok daha ağır olabilmektedir. FEI’nin güvenlik yaklaşımı da binicinin düşme riskini tamamen ortadan kaldırmak yerine düşmenin sonuçlarını azaltmaya odaklanmaktadır. FEI, at üzerindeyken uygun şekilde bağlanmış koruyucu başlığın kullanılmasını zorunlu tutmaktadır.

Önleme stratejileri

• Binicinin seviyesine uygun at seçilmesi
• Binicinin seviyesine uygun çalışma programı
• Denge ve bağımsız oturuş eğitimi
• Kontrollü hız artırımı
• Acil durumda atı durdurma tekniklerinin öğretilmesi
• Güvenli düşme eğitimi
• Kask kullanımı
• Engel atlamada uygun koruyucu ekipman
• Riskli atlarla yalnız çalışma yasağı

FEI de özellikle binicilerin acil durumlarda atı kontrol edebilmesi ve düşme riskini azaltabilmesi için eğitim verilmesini önermektedir.

Atın tökezlemesi ve devrilmesi

Türkiye’deki yarış kazalarının önemli bir bölümü atın ön ayaklarının takılması, dengesini kaybetmesi veya yarış sırasında devrilmesiyle başlamaktadır. Bu durum özellikle: bozuk zemin, çukur, kaygan zemin, aşırı yumuşak zemin, aşırı sert zemin, uygun olmayan drenaj, yorgunluk, nal problemleri, kas-iskelet problemleri, yanlış kondisyonlandırma ile ilişkilendirilebilir. Ancak tek bir kazada gerçek nedenin veteriner ve teknik inceleme yapılmadan belirlenmesi mümkün değildir.

Önleme

Zemin yönetimi burada kritik öneme sahiptir. Her tesis için: Günlük zemin kontrolü → bakım → sulama → tesviye → drenaj → periyodik teknik kontrol sistemi kurulmalıdır. Ayrıca atların çalışma öncesi ve sonrası kondisyonları değerlendirilmelidir.

At–at çarpışmalar

Özellikle yarışlarda ve toplu binicilik faaliyetlerinde iki veya daha fazla atın birbirine yaklaşması önemli bir risk oluşturur. Türkiye’deki örneklerde: yarışan at ile antrenman yapan atın çarpışması, yarış sırasında zincirleme düşmeler, atlı ciritte iki atın çarpışması gibi olaylar görülmektedir. Bu tip kazalar yalnızca biniciyi değil, birden fazla atı ve biniciyi aynı anda etkileyebilir.

Önleme stratejileri

1. Manejde at sayısının sınırlandırılması
2. Binicilerin manej kurallarına uyması
3. Manej trafik kurallarının standartlaştırılması
4. Hızlı ve yavaş çalışan atların ayrılması
5. Acemi binicilerin ileri düzey binicilerden ayrılması
6. Sinirli veya tepkisel atların diğerlerinden ayrılması
7. Yarışlarda kulvar değiştirme kurallarının sıkı uygulanması
8. Antrenman sırasında sorumlu antrenör bulunması

FEI’nin ahır ve tesis güvenliği yaklaşımında da alanların organize edilmesi, çevrenin güvenli hâle getirilmesi ve risklerin önceden kontrol edilmesi temel prensipler arasında yer almaktadır.

Atın davranışsal özellikleri

At bir spor ekipmanı değildir; canlı, av hayvanı davranış özelliklerine sahip bir partnerdir.

Bu nedenle: ürkme, kaçma, şahlanma, tekmeleme, ısırma, ani geri kaçma, sıkışma, başka atlara karşı agresyon kaza riskini artırabilir.

Özellikle deneyimsiz binicilerin genç, eğitimsiz veya davranış problemi bulunan atlarla çalıştırılması ciddi risk oluşturur.

Önleme

Atlar için bir davranışsal risk sınıflandırması oluşturulmalıdır:

Özellikle çocuklar ve yeni başlayanlar için sakin ve güvenilir atların tercih edilmesi FEI’nin güvenlik tavsiyeleriyle de uyumludur.

Binicinin deneyimsizliği

Kazanın yalnızca at kaynaklı olduğu düşüncesi hatalıdır. Binicinin: at davranışlarını okuyamaması, yanlış oturuş, yanlış el kullanımı, aşırı sert veya yetersiz yardım, panik, acil durumda kontrol sağlayamaması, düşme sırasında yanlış pozisyon alması kazanın meydana gelmesine veya ağırlaşmasına neden olabilir.

Önleme

Biniciler için kademeli eğitim sistemi oluşturulmalıdır:

Seviye 1: Atla yerde çalışma
↓
Seviye 2: Statik biniş
↓
Seviye 3: Adeta
↓
Seviye 4: Süratli
↓
Seviye 5: Dörtnal
↓
Seviye 6: Engel çalışması
↓
Seviye 7: Dış mekân
↓
Seviye 8: Yarışma

Binici, bir seviyeyi güvenli biçimde tamamlamadan sonraki seviyeye geçirilmemelidir.

Kask ve koruyucu ekipman eksikliği

At kazalarında en ciddi sonuçlardan biri kafa travmasıdır. Bu nedenle kask, atçılıkta temel kişisel koruyucu ekipman olarak değerlendirilmelidir. FEI Genel Yönetmeliği, gösteri alanında at üzerinde bulunurken uygun şekilde bağlanmış koruyucu başlığın kullanımını zorunlu kılmaktadır. FEI ayrıca kaskların gerçek hayattaki düşme senaryolarına göre test edilmesinin önemini vurgulamaktadır; 2022 Eventing verilerinde yaklaşık 24 startta 1 binici düşmesi ve düşmeler arasında yaklaşık 69’da 1 sarsıntı/concussion oranı bildirilmiştir.

Tesis politikası

Bir binicilik tesisinde: Kask yoksa biniş yok. kuralı uygulanmalıdır. Ayrıca yüksek riskli faaliyetlerde: güvenlik yeleği, uygun binicilik çizmesi, uygun eldiven, gerektiğinde airbag yelek kullanılmalıdır.

Ekipman kaynaklı kazalar

Eyer, başlık, gem, üzengi, kolon, martingal ve diğer ekipmanların yanlış seçilmesi veya ayarlanması kazaya katkıda bulunabilir. Örneğin: kolonun gevşemesi, üzengi kayışı arızası, uygun olmayan üzengi, kırılmış başlık, yanlış gem seçimi, eyerin atın sırtına uygun olmaması binicinin kontrolünü kaybetmesine neden olabilir.

Önleme sistemi

Her biniş öncesinde: “5 Nokta Ekipman Kontrolü” uygulanabilir:

1. Eyer
2. Kolon
3. Üzengi
4. Başlık/gem
5. Kask

Yarış veya eğitim öncesi bu kontrol sorumlu personel tarafından yapılmalıdır.

Nal ve ayak problemleri

Atın hareket sisteminin temel unsurlarından biri ayaktır. Yanlış: nal, nal çakımı, tırnak bakımı, çalışma zemini, kondisyonlandırma düşme riskini artırabilir. Bu nedenle veteriner hekim–nalbant–antrenör arasında koordinasyon bulunmalıdır. TBF’nin güncel talimat yapısında veterinerlik ve tesis yeterliliği gibi konular ayrı düzenlemelerle ele alınmaktadır. TBF ayrıca 2025’te Binicilik Tesisleri Yeterlilik Talimatı yayımlamıştır.

Tesis kaynaklı kazalar

Kazaların yalnızca at veya biniciden kaynaklandığı kabul edilmemelidir. Tesis kaynaklı riskler: bozuk manej zemini, kırık çit, çıkıntılı metal, uygun olmayan kapılar, yetersiz aydınlatma, kaygan yıkama alanı, açıkta elektrik kablosu, uygunsuz ahır kapısı, yetersiz havalandırma, kaçış yollarının kapalı olması şeklinde ortaya çıkabilir. FEI’nin tesis güvenliği yaklaşımı da organize etme, tesisleri koruma/bakım ve çevre sınırlarını güvenli hâle getirme üzerinde durmaktadır.

At taşımacılığı kazaları

Türkiye’de at taşımacılığı da önemli bir risk alanıdır. 2018 yılında TBF tarafından duyurulan bir olayda yarış atlarını taşıyan aracın trafik kazasına karışması sonucunda bir at hayatını kaybetmiş, seyisler de yaralanmıştır. Bu nedenle taşıma güvenliği: at + araç + sürücü + seyis + güzergâh + hava koşulları birlikte değerlendirilerek yapılmalıdır. TBF’nin mevzuatında ayrıca Spor Atları Taşıma Talimatı bulunmaktadır.

İnsan faktörü ve organizasyon hataları

En önemli konulardan biri de budur. Bir kazanın görünürdeki nedeni: “At ürktü ve binici düştü.” olabilir. Ancak kök neden araştırıldığında: Deneyimsiz binici + uygun olmayan at + kalabalık manej + yetersiz eğitmen + uygun olmayan ekipman şeklinde çoklu nedenler ortaya çıkabilir. Bu nedenle kaza incelemesinde “kim suçlu?” sorusundan önce: “Kazanın oluşmasına izin veren sistem neydi?” sorusu sorulmalıdır.

Türkiye için önerilen At Kazası Önleme Modeli

Benim önerim tesislerde 7 aşamalı At Güvenliği Yönetim Sistemi kurulmasıdır.

AŞAMA 1 – Atın risk değerlendirmesi

Her at için: yaş, eğitim düzeyi, karakter, geçmiş kaza, ürkme davranışı, şahlanma, kaçma, tekmeleme, ısırma kaydedilmelidir.

AŞAMA 2 – Binici risk değerlendirmesi

Binicinin: yaşı, deneyimi, lisansı, eğitim seviyesi, fiziksel yeterliliği, daha önceki kaza geçmişi değerlendirilmelidir.

AŞAMA 3 – At–binici eşleştirmesi

Atın risk seviyesi + binicinin deneyimi birlikte değerlendirilmelidir. Örneğin: Yeni başlayan + yüksek riskli at = yasak olmalıdır.

AŞAMA 4 – Tesis kontrolü

Her gün: manej, çit, kapı, ahır, padok, yıkama alanı, eyer odası, elektrik, zemin kontrol edilmelidir.

AŞAMA 5 – Ekipman kontrolü

Biniş öncesi ekipman kontrolü zorunlu hâle getirilmelidir.

AŞAMA 6 – Acil durum sistemi

Tesiste: ilk yardım çantası, sedye, acil telefon listesi, veteriner iletişim bilgisi, ambulans erişim planı, yangın söndürme ekipmanı, kaçan at prosedürü bulunmalıdır. FEI de tesislerde yaralanma hâlinde ilk yardım ve acil yardım prosedürünün önceden bilinmesini önermektedir.

AŞAMA 7 – Kaza sonrası analiz

Her kazadan sonra: Kaza → neden → kök neden → düzeltici faaliyet → tekrar kontrol sistemi uygulanmalıdır.

Kaza Risk Matrisi

Binicilik tesislerinde aşağıdaki basit matris kullanılabilir:

Özellikle çocuklar ve özel gereksinimli bireyler için

Hippoterapi ve özel gereksinimli bireylerle at destekli çalışmalarda risk yönetimi daha da sıkılaştırılmalıdır. Burada: At + binici/katılımcı + terapist/eğitici + yardımcı personel + tesis bir bütün olarak değerlendirilmelidir.

Katılımcının ani hareket yapması, denge kaybı veya iletişim güçlüğü gibi faktörler önceden değerlendirilmelidir. Bu nedenle hippoterapi uygulamalarında “her katılımcıya aynı at” yaklaşımı yerine katılımcı–at eşleştirme protokolü oluşturulması daha güvenlidir. Türkiye’de 2010–2026 döneminde kamuya yansıyan at kazaları incelendiğinde kazaların yalnızca “binicinin attan düşmesi” şeklinde değerlendirilmesi yetersizdir. Kazalar çoğunlukla birden fazla risk faktörünün aynı anda meydana gelmesiyle ağırlaşmaktadır: İnsan + At + Ekipman + Tesis + Zemin + Organizasyon + Çevre Bu nedenle modern atçılık tesislerinde hedef: “Kaza olduktan sonra müdahale etmek” değil, “kazaya yol açabilecek koşulları kaza gerçekleşmeden ortadan kaldırmak” olmalıdır.

Ali Ekber Ün

At Bilimleri Dergisi İmtiyaz Sahibi.