Atın Vücudu

Atın vücudunun ana bölümleri baş, boyun, gövde, kuyruk ve bacaklardan oluşur. Atın başı, en önemli bölgesidir. Boyunla birlikte atın hareketini denkleştirip düzene koyan, ayrıca onun karakteri, asalet ve kabalığı, kudret ve kabiliyeti hakkında hüküm vermeye elverişli yüz hatlarını taşıyan kısımdır. Ayrıca, başta görevleri bakımından atın en önemli organları bulunmaktadır. Başı teşkil eden kısımları şöyle belirtebiliriz: Başın iki kulak arasında bulunan ve kakülle yeleyi sınırlayan sivri yeri “tepe”dir. Tepe sivrisinde ve alnın yukarı kısmını örten demet halindeki kıllara “kakül” denir. Kaküller, atı güneş çarpmalarına karşı korur, ayrıca gözleri de şiddetli güneş ışıklarından ve sineklerden korur. Başa önden bakıldığında tepenin altına, şakakların, göz ve göz çukurlarının arasına isabet eden kısım “alın”dır. “Burun üstü”, alın ile burun ucu arasındaki kısımdır. “Burun ucu”, burun delikleri arasında olan ve üst dudakla birlikte çok hareket edebilen bir kısımdır. Derisi ince olan bu kısım üzerinde az miktarda, sert ve uzun duygu kılları vardır. Burun boşluklarının dış dünyaya açılan pencereleri “burun delikleri”dir. Tek tırnaklı hayvanlarda nefes almak ancak burundan mümkündür; ağızdan nefes alamazlar.

Ağzın ön tarafını kapayan alt ve üst dudaklar, atların yiyip içmelerinde görev sahibi oldukları gibi, dokunma sisteminin de bulunduğu yer olmaları bakımından önemlidir. Dudakların üst yüzü ince ve yapışık bir deri ile örtülüdür. Üzerinde ince ve kısa kıllarla birlikte sert ve uzun duygu kılları da mevcuttur. Bu kıllar dudak etlerine kadar batmış olup sinir uçları ile temas halindedir. Dudakların iç yüzleri ağız zarı ile kaplıdır ve altında tükürük bezleri vardır. Atların erkeklerinde 40, dişilerinde 36 adet diş bulunur. Üst ve alt çenede altışar adet olmak üzere 12 kesici diş, her çenede de on ikişer adet 24 ezici diş mevcuttur. Kısraklarda, alttaki son kesici dişten ilk öğütücü dişe kadar olan yere, erkek atlarda ise alt köpek dişlerinden ilk öğütücü dişe kadar olan yere “azı yeri” veya “gem yeri” denir. Dil, ağız boşluğu içinde, arka kısmı bitişik ve ön kısmı serbest bulunan bir organdır. Damak, ağız boşluğunun tavanıdır. Kalın bir zarla kaplı olup, bu zarın altında zengin bir kan damarı ağı bulunmaktadır. Sakal, iki çene kemiğinin önde birleştiği yere isabet eder ve üzeri oynak bir deri parçası ile örtülüdür. Burası, suluk zincirine dayanaklık yapar. Başın altında bulunan çene altı çukuru, iki yandan ganaşlarla, arkadan boğazla ve önden sakalla çevrili bir boşluktur. Ganaşlar, alt çene kemiği kollarının çene altı çukurluğunu yanlardan çevreleyen, alt kenarlarından ibaret kısımlardır. Genç atlarda buralar küttür, yaşlandıkça keskinleşir. Kulaklar, işitme sisteminin dıştan görünen kısmıdır. Kulağın iç derisi üzerinde, havanın tozlarını ve yabancı maddeleri süzmeye yarayan ince uzun kıllar vardır. Tek tırnaklı hayvanlarda görülen göz üstü çukurluğu, çok zayıf ve ihtiyar hayvanlarda derince olur. Atların özellikle ana karnında bulundukları zaman üst göz kapakları üzerinde kıllardan yapılı kaş yayları görülür. Doğumdan sonra kıl sistemi gelişir ve bu yaylar örtülüp kaybolur. Gözlerin dıştan bakıldığında görülen kısmı, göz yuvarlaklarının ön kısmı ile kapaklardır. Göz kapakları kenarlarındaki kirpiklerle birlikte gözleri dış etkilerden korur. Göz, kulak, yanak ve alın arasında bulunan kısımlar şakaklardır. Yanaklar, başın yanlarını oluşturur. Baş ve boynun birleşme yerinde parotis bezleri denilen tükrük bezleri vardır.

Atın boynu, başı üzerinde tutan ve onunla birlikte atın yürüyüşünü sağlayan bir beden kısmıdır. Boynun serbestçe hareketi, ağırlık merkezinin düzenini sağlar. Ayrıca, bedenin ağırlığını ve geriden gelen itici kuvveti ön bacaklara uygun olarak dağıtır. Atın boynu, şeklen bir taraftan diğer tarafa yassı olup, gövdeye bağlanan arka tarafı, kafaya bağlanan ön tarafından daha geniş bir yapıya sahiptir. Boynun üstü, yele kılları ile bezenmiştir. Boynun her iki tarafında, alt kenara paralel bir şekilde göğüse kadar uzanan şah damarı oluğu vardır.

Atın gövdesindeki bölümleri şöyle sıralayabiliriz:

1. Cidago: Boyun ile sırtın arasında, küreklerin üstünde ve tam orta çizgide bulunan yüksekçe bölgedir.
2. Sırt: Cidagonun bittiği yerden, son kaburga kemiğinin bağlandığı sırt zincir kemiğine kadar olan bölgedir.
3. Bel: Boş böğürlerin üstünde, sırt ile sağrı arasındaki kısımdır. Bu bölge, geriden gelen itici gücü öne aktarır.
4. Sağrı: Esas iskeletini kuyruk sokumu ve bazı kuyruk kemikleriyle leğen kemiği teşkil eder. Üzerinde çeşitli görevleri olan kuvvetli kaslar bulunur.
5. Kalça: Leğen kemiğinin dış açısı çıkıntılı olup sadece deriyle örtülüdür. Kalçalar, leğen kemiği düz açısının haricen yaptığı bölge olup her iki tarafta boş böğürlerin üstündeki çıkıntılardan ibarettir.

Göğüs ve Karın Bölgesi:

• Göğüs: Önden bakıldığında boynun altında ve iki omuz başı arasındaki yerdir.
• Koltuklar: Ön bacakların arasında ve bacakların gövde ile birleştiği ince, gevşek ve kıvrık derili bölgedir. Ön bacaklar arasındaki açıklığa koltuklar arası denir. Kolanların ön bacaklar arkasından geçtiği yere kolan yatağı denir.
• Sadır: Atın her iki tarafında kürek kemiklerinin kapattığı bölgeden arta kalan kaburga veya eğe kemikleri bölgesidir. Ortalama 13 eğe kemiği bu bölgede, diğer 5 eğe kemiği ise küreklerin altındadır.
• Karın: Aşağıda kolan yatağından sonra geriye ve yanlarda kaburgalarla boş böğürlere doğru uzanan, önden arkaya ve bir taraftan diğer tarafa yuvarlak bir bölgedir.
• Böğürler: Sağa ve sola olmak üzere, yukarıdan bel, arkadan kalçalar ve önden son eğe kemikleri tarafından çevrelenmiş bir karın parçasıdır.

Alt Bölge:

• Serç (Makat): Kuyruğun altında ve apışın üzerinde bulunan bölgedir.
• Ferç: Dişi atlarda üreme ve işeme organının dıştan görünen kısmıdır.
• Hüsyeler (Hayalar): Erkek üreme organlarının spermi üreten ve dışta kalan kısmıdır.
• Apış Arası: Aygırlarda makattan hayalara kadar, kısraklarda makattan memelere kadar olan bölgedir. Erkek atların çiftleşme ve işeme organı olan kamış, hayaların ön tarafında ve çav denilen kıvrık bir derinin içinde serbest olarak bulunur. Erkek atların hayalarının bulunduğu yerde, dişi atlarda iki çıkıntıdan oluşan memeleri bulunur.

Kuyruk: Sağrıdan geriye doğru uzanan kuyruk, üzerindeki sık ve uzun kıllarla beraber atın genel görünüşünde önemli bir yer tutar.

Atın Bacakları:

Atın vücudunu taşıyan dört sütun, birbirine benzeyen iki ön ve iki arka bacaktan oluşur. Ön bacaklar gövdeyi dengede tutar, arka bacaklar ise yürümeyi sağlar. Bacakların bölümleri şu şekildedir:

Ön Bacaklar:

1. Omuz: Gövdenin başlangıcında bulunur ve ana iskeletini kürek kemiği oluşturur. Bu kemiğin üzerini bir çok kasın örtmesiyle omuzun dış görünüşü ortaya çıkar.
2. Pazu: Ana iskeleti pazu kemiğidir ve kaslarla örtülüdür.
3. Kol: Pazudan sonra gelen ve esas iskeletini birbirine yapışık kol kemiği ile dirsek kemiği teşkil eden bir bölgedir.
4. Kestaneler: Kolların iç yüzünden üçte iki oranında aşağıda ve arka kenara yakın yerlerinde, boynuz veya tırnak yapısında bir badem büyüklüğünde sert bir nesnedir.
5. Dirsekler: Pazu ve kolun yaptığı oynağı çevreleyen çıkıntılı bölgedir.
6. Dizler: Ön bacakların kol ile incikler arasındaki önemli bir bölgedir ve oynak haldedir.
7. Ön İncikler: Dizlerden sonra topuklara kadar devam eden bacağın alt kısımlarıdır. Temelini biri büyük, diğer ikisi küçük olmak üzere arkadan ve yanlardan yapışık üç kemik oluşturur. Ön tarafta ayakları uzatıcı, arka tarafta ayakları büzücü lif dokularıyla topuğu askıda tutan bağlar vardır. İnciklerin arka kısmında ve boydan boya tendon bölgesi vardır.
8. Ön Topuklar: Ön inciklerden sonra gelen yumurta yuvarlağı şeklindeki kısımlardır. Geri kısmında mahmuz denilen tırnak yapısında bir cisim ve bunları örten saçak denilen kıl demeti vardır.
9. Bukağılıklar: Topuktan sonra gelen, önden arkaya doğru hafifçe yassı ve ortası boğuk kısımlardır. Aşağıdan tırnağın zıhı ile sınırlanmış olup arka tarafı saçakla örtülüdür.
10. Zıh: Bukağılığın tırnak üzerine taşar gibi duran alt kısmıdır. Buna taç da denilir. Temelini ikinci parmak kemiği olan taç kemiği ile ayak kıkırdaklarının üst kenarı oluşturur.
11. Tırnaklar: Dış görünüşleri bakımından tırnaklar vücutla uyumlu büyüklükte, siyah veya gri renkte, çabuk kırılmayan veya ezilmeyen sertlikte, parlak, çatlaksız ve çöküntüsüz olmalıdır.

Arka Bacaklar:

1. Oyluklar: Ön bacaklardaki pazu bölgesine karşılıktır. Oyluklar, sağrının hemen altında, bir taraftan kaynak diğer taraftan boş böğürlerle semanenin sınırladığı bölgelerdir. Ön kenarları böğürlerden gelen deri ile örtülüdür.
2. Kaynaklar: Oylukların arka kenarlarıdır. Kuyruğun başlangıcından aşık eklemleri kirişlerinin kendilerini gösterdikleri noktalara kadar devam eder.
3. Semane (Arka Diz Kapakları): Oyluk ve baldır kemiklerinin yaptığı oynakların dıştan görünen kısımlarıdır. Karın altına ve yan taraflarına rastlarlar.
4. Baldırlar: Temelini kaval kemiğinin kurduğu bölgelerdir. Buna bacak kemikleri de denir ve ön bacaklarda kollara karşılık gelir.
5. Hanep (Ökçe): İnsanların ayak bileklerine karşılık gelen bölgelerin temelini kaval ve arka incik kemiklerinin karşılıklı uçlarıyla, bunların arasında iki sıra üzerine tertiplenmiş kemikler teşkil eder. Bu bölgelerin iç yüzlerinin alt kısımlarında önlerde olduğu gibi birer küçük kestane vardır.
6. Arka İncikler: Arka bacaklardaki incikler, bukağılıklar, topuklar, tırnaklar ve zıh ön bacaklardaki aynı özelliklere sahiptir.

At Bilimleri Dergisi