Atlar çevrelerindeki değişiklikleri işitme, görme, koku ve dokunma duyuları aracılığıyla çok hızlı algılayabilen hayvanlardır. Bu nedenle deprem, fırtına, yıldırım, aşırı yağış, sel, yangın, aşırı sıcak, yoğun kar ve kuvvetli rüzgâr gibi doğa olaylarında normal davranışlarından farklı tepkiler gösterebilirler. Bu tepkilerin doğru değerlendirilmesi, hem at refahının korunması hem de insan ve hayvan güvenliğinin sağlanması açısından büyük önem taşır.

Doğa Olaylarında Atların Genel Davranışları

Doğa olayları sırasında atlarda görülebilecek başlıca davranışlar şunlardır:

• Kulakların sürekli farklı yönlere çevrilmesi,
• Başın yukarı kaldırılması,
• Burun deliklerinin genişlemesi,
• Hızlı soluma,
• Kuyruğun kaldırılması,
• Yerinde duramama ve sürekli hareket etme,
• Sürü arkadaşlarına yaklaşma,
• Geriye sıçrama,
• Ani kaçma girişimleri,
• Kişilere karşı aşırı hassasiyet,
• Terleme ve titreme,
• Donup kalma,
• Kapı, çit veya duvarlara yönelme,
• Barınak veya daha güvenli görülen bölgelere yönelme. Bu davranışların şiddeti; atın yaşı, deneyimi, karakteri, daha önce yaşadığı travmalar, sürü yapısı ve olayın şiddetine göre değişebilir.

Fırtına ve Gök Gürültüsünde Acil Durum Yönetimi

Gök gürültüsü, şimşek, kuvvetli rüzgâr ve ani yağış atlarda ciddi irkilmeye neden olabilir.

Atların davranışları

Atlar:

• Ani şekilde sıçrayabilir,
• Koşabilir,
• Kapılara veya çitlere yüklenebilir,
• Sürü arkadaşlarının yanına yaklaşabilir,
• Barınağa girmeye çalışabilir,
• Aşırı terleyebilir,
• Binici veya bakıcıyı tehlikeye atabilecek ani hareketler yapabilir.

Fırtına öncesinde:

1. Ahır kapıları ve pencereler kontrol edilmelidir.
2. Uçabilecek malzemeler kaldırılmalıdır.
3. Gevşek çatı elemanları kontrol edilmelidir.
4. Elektrik tesisatı ve elektrikli ekipmanlar gözden geçirilmelidir.
5. Padok ve manej çevresindeki tehlikeli nesneler uzaklaştırılmalıdır.
6. Atların kimliklendirme bilgilerinin güncel olduğundan emin olunmalıdır.
7. Acil tahliye ekipmanı hazır bulundurulmalıdır.

Fırtına sırasında panik halindeki ata zorla müdahale edilmemeli; öncelik insan güvenliği ve hayvanın kaçış/yaralanma riskinin azaltılması olmalıdır.

Yıldırım ve Şimşek

Yıldırım özellikle açık alanlarda çalışan atlar açısından önemli bir risktir.

Alınması gereken önlemler

• Fırtına yaklaşırken açık manejde çalışma durdurulmalıdır.
• Atlar güvenli bir barınak alanına alınmalıdır.
• İnsanlar açık alanda atlarla birlikte beklememelidir.
• Ağaç altları güvenli sığınak olarak değerlendirilmemelidir.
• Elektrik ve metal tesisatlarından uzak durulmalıdır.

Yıldırım riski bulunan havalarda at üzerinde binicilik yapılmamalıdır.

Deprem Sırasında Atların Yönetimi

Atların depremi önceden kesin olarak tahmin edebildiği bilimsel olarak kabul edilmiş değildir. Ancak deprem sırasında meydana gelen titreşim, gürültü ve yapı hareketleri atlarda yoğun korku oluşturabilir.

Olası davranışlar

• Ani kaçma,
• Ahır içerisinde koşma,
• Kapılara yüklenme,
• Komşu atlara yaklaşma,
• Kişilere yönelme,
• Kontrolsüz hareket,
• Yaralanma riski oluşturan davranışlar.

Deprem öncesinde

At işletmelerinde Deprem Acil Durum Planı hazırlanmalıdır.

Plan içerisinde:

• Atların bulunduğu alanların krokisi,
• Acil çıkışlar,
• Alternatif tahliye yolları,
• Toplanma alanı,
• Su kaynakları,
• Yem ve saman depoları,
• Yangın söndürme ekipmanları,
• Veteriner iletişim bilgileri,
• Personel görev dağılımı bulunmalıdır.

Deprem sonrasında

Öncelikle insan güvenliği sağlanmalı, ardından atların durumu kontrol edilmelidir.

Kontrol sırasında:

• Kanama,
• Kesik,
• Topallık,
• Şişlik,
• Solunum problemi,
• Şok belirtileri değerlendirilmelidir. Hasarlı yapılara atlar tekrar sokulmamalıdır.

Sel ve Su Baskını

Sel, özellikle dere yatağına, düşük kotlu araziye veya su kanallarına yakın at işletmelerinde ciddi risk oluşturur.

Atların davranışları

Su seviyesinin yükselmesi ve akıntı:

• Korkuya,
• Kaçış davranışına,
• Sürü halinde hareket etmeye,
• Yüksek bölgelere yönelmeye neden olabilir.

Acil durum yönetimi

Sel riski oluştuğunda:

Düşük kotlu alan → Güvenli yüksek alan

şeklinde önceden belirlenmiş bir tahliye güzergâhı kullanılmalıdır.

Atlar suya zorla sokulmamalıdır. Güçlü akıntılı suya girilmesi hem at hem insan açısından son derece tehlikelidir.

Yangın

At işletmelerinde en kritik acil durumlardan biri yangındır. Ahırlarda saman, kuru ot, talaş ve diğer yanıcı materyaller bulunması yangının hızla büyümesine neden olabilir.

Yangın sırasında

Öncelik sırası:

İnsan güvenliği → İtfaiyeye haber verme → Güvenli tahliye → Atların tahliyesi → Yangın sonrası kontrol

Atlar yangın sırasında duman, sıcaklık ve siren sesleri nedeniyle kontrol edilmesi çok zor hale gelebilir.

Tahliye sırasında

• Atlar mümkün olduğunca sakin şekilde çıkarılmalıdır.
• Tahliye yolu önceden belirlenmiş olmalıdır.
• Atlar güvenli toplanma alanına götürülmelidir.
• Tahliye edilen atların tekrar tehlikeli bölgeye dönmesi engellenmelidir.
• Ahıra geri giriş, yetkili kişiler tarafından alanın güvenli olduğu belirlendikten sonra yapılmalıdır.

Yangın sırasında kişilerin hayatını tehlikeye atacak şekilde ahıra tekrar girilmemelidir.

Aşırı Sıcak ve Sıcak Hava Dalgaları

Aşırı sıcaklarda atların termoregülasyon sistemi yoğun şekilde çalışır.

Belirtiler

• Aşırı terleme,
• Hızlı solunum,
• Halsizlik,
• Performans düşüşü,
• Su tüketiminde artış,
• Gölge arama,
• Çalışmaya isteksizlik,
• İleri durumda koordinasyon bozukluğu.

Sıcak havalarda:

• Temiz su sürekli ulaşılabilir olmalıdır.
• Gölgelik alan sağlanmalıdır.
• Egzersiz saatleri sıcaklığın daha düşük olduğu dönemlere alınmalıdır.
• Yoğun egzersiz azaltılmalıdır.
• Atların davranışları ve solunumları takip edilmelidir.
• Gerektiğinde veteriner hekimden yardım alınmalıdır.

Aşırı Soğuk, Kar ve Buz

Atlar soğuğa belirli ölçüde doğal olarak adapte olabilir. Ancak ıslaklık, rüzgâr ve düşük sıcaklığın birlikte bulunması ciddi ısı kaybına yol açabilir.

Dikkat edilmesi gerekenler

• Islak atların uzun süre soğukta bırakılmaması,
• Donmuş sulukların kontrol edilmesi,
• Buzlanmış zeminlerin temizlenmesi,
• Kaygan manejlerde çalışma yapılmaması,
• Barınakların rüzgârdan korunması,
• Yem ve suya erişimin devamlı olması.

Kuvvetli Rüzgâr

Rüzgârın kendisinin yanı sıra uçuşan nesneler atlarda korku oluşturabilir.

Özellikle:

• Branda,
• Plastik,
• Tabela,
• Kapılar,
• Çatı parçaları,
• Ağaç dalları kontrol edilmelidir.

Rüzgârlı havalarda açık manejde çalışma yapılacaksa çevredeki nesneler mutlaka kontrol edilmelidir. Çok kuvvetli rüzgârda çalışma durdurulmalıdır.

Sis ve Görüş Mesafesinin Azalması

Yoğun sis atın çevresini algılamasını zorlaştırır.

Bu nedenle:

• Engel atlama çalışması,
• Hızlı çalışma,
• Arazi sürüşü,
• Grup halinde hızlı hareket uygun değildir.

Atın görüşünün azaldığı durumlarda yavaş ve kontrollü hareket tercih edilmelidir.

Acil Durumlarda At Tahliye Sistemi

Profesyonel bir at işletmesinde tahliye sistemi olay meydana geldikten sonra oluşturulmamalıdır. Önceden planlanmalı ve düzenli olarak uygulanmalıdır.

Tahliye planında bulunması gerekenler

A. Atların tanımlanması

• At adı,
• Mikroçip/kimlik bilgisi,
• Sahibi,
• Veteriner bilgisi,
• Özel sağlık bilgileri.

B. Personel görevlendirmesi

• Tahliye sorumlusu,
• At çıkarma ekibi,
• Toplanma alanı sorumlusu,
• Veteriner koordinasyonu,
• İletişim sorumlusu.

C. Tahliye ekipmanı

• Yular,
• Kurşun ipi,
• Yedek yular,
• Taşıma ekipmanı,
• İlk yardım malzemeleri,
• El feneri,
• İletişim araçları.

D. Toplanma alanı

Toplanma alanı:

• Tehlike bölgesinden uzak,
• Ulaşılabilir,
• Çitlerle güvenli hale getirilebilir,
• Araçların ulaşabileceği,
• Yeterli su sağlayabilecek bir konumda olmalıdır.

Doğa Olaylarında Atla İnsan İlişkisi

Acil durumlarda insan davranışı atın davranışını doğrudan etkiler.

Panik yapan insan → daha fazla panik yaşayan at

Sakin ve kontrollü insan → daha kolay yönlendirilebilen at

Bu nedenle personel:

• Bağırmamalı,
• Gereksiz koşuşturmamalı,
• Ani hareketlerden kaçınmalı,
• Atın kaçış yönünü kapatmamalı,
• Güvenli mesafeyi korumalı,
• Atın davranış sinyallerini takip etmelidir.

Özellikle korkmuş atın önüne geçmek, köşeye sıkıştırmak veya zorla tutulmaya çalışılması çifte yaralanma riskini artırabilir.

Acil Durumlarda Öncelik Sırası

At işletmelerinde genel olarak şu sıra benimsenmelidir:

1. İnsan güvenliği
↓
2. Tehlikenin değerlendirilmesi
↓
3. Acil yardım/itfaiye/veteriner desteğinin çağrılması
↓
4. Atların güvenli bölgeye tahliyesi
↓
5. Yaralı hayvanların belirlenmesi
↓
6. Veteriner müdahalesi
↓
7. Yem ve su ihtiyacının karşılanması
↓
8. Olay kayıtlarının tutulması
↓
9. Tesisin yeniden güvenli hale getirilmesi

Doğa olaylarında atların davranışlarının doğru okunması, at kazalarının ve insan yaralanmalarının önlenmesinde önemli bir güvenlik unsurudur. At işletmeleri yalnızca günlük bakım ve antrenman faaliyetlerine göre değil, aynı zamanda deprem, yangın, sel, fırtına, yıldırım, aşırı sıcak ve soğuk gibi acil durumlara hazırlıklı olacak şekilde planlanmalıdır.

Özellikle profesyonel atçılık, hippoterapi, binicilik eğitimi ve at yetiştiriciliği tesislerinde yazılı Acil Durum ve At Tahliye Planı, görevli personel listesi, tahliye güzergâhları ve toplanma alanları önceden belirlenmeli; personel belirli aralıklarla uygulamalı tatbikat yapmalıdır.

Ali Ekber Ün

At Bilimleri Dergisi İmtiyaz Sahibi.